یادداشت علمی-تحلیل به قلم دکتر محی‌الدین پیرخضری، رئیس مؤسسه تحقیقات علوم باغبانی؛
باغبانی در استان البرز؛ ظرفیتی راهبردی برای اقتصاد، امنیت غذایی و مدیریت پایدار منابع
این استان در پهنه‌ای قرار گرفته است که از مناطق کوهستانی و سردسیر تا دشت‌های معتدل و گرم‌تر امتداد می‌یابد و همین تنوع شرایط طبیعی، امکان تولید طیف متنوعی از محصولات باغی، سبزی و صیفی، گل و گیاهان زینتی و محصولات گلخانه‌ای را فراهم کرده است. مطالعات انجام‌شده درباره ظرفیت سرزمین در استان البرز نیز نشان می‌دهد که تفاوت‌های قابل توجه اقلیمی، ارتفاعی، توپوگرافی و منابع خاک و آب، ضرورت برنامه‌ریزی دقیق و متناسب با ظرفیت هر منطقه را بیش از پیش آشکار می‌کند.
باغبانی در البرز را نمی‌توان صرفاً به عنوان یک فعالیت تولیدی در بخش کشاورزی نگریست؛ بلکه این بخش می‌تواند در پیوند میان اقتصاد، محیط زیست، امنیت غذایی، اشتغال، سلامت جامعه و توسعه پایدار نقش‌آفرینی کند. نزدیکی استان به تهران و بازار بزرگ مصرف، وجود زیرساخت‌های حمل‌ونقل و دسترسی به مراکز علمی و تحقیقاتی، از جمله دانشگاه‌ها و مراکز و موسسات پژوهشی با قدمتی بیش از یکصدسال، ظرفیت ارزشمندی برای توسعه زنجیره ارزش محصولات باغبانی از تولید نهال استاندارد تا صنایع تبدیلی ایجاد کرده است. از سوی دیگر، سابقه تاریخی باغداری در مناطق مختلف البرز، به‌ویژه در نواحی کوهپایه‌ای و شهرستان‌هایی مانند طالقان، ساوجبلاغ و چهارباغ، نشان‌دهنده وجود دانش بومی و تجربه انباشته در تولید محصولات باغی است. پژوهش‌های پیشین نیز تنوع قابل توجه محصولات باغی استان را مورد توجه قرار داده‌اند و از تولید محصولاتی همچون سیب، گلابی، به، انگور، بادام، گیلاس و هلو در این منطقه یاد کرده‌اند.
یکی از مهم‌ترین مزیت‌های باغبانی استان البرز، امکان تولید محصولات با ارزش اقتصادی بالا در سطح محدود زمین است. در شرایطی که توسعه افقی کشاورزی به دلیل محدودیت منابع آب و فشار ناشی از توسعه شهری و صنعتی امکان‌پذیر نیست، افزایش بهره‌وری در واحد سطح باید به عنوان یکی از اصول اساسی سیاست‌گذاری بخش کشاورزی دنبال شود. باغبانی، به‌ویژه در قالب باغ‌های متراکم، استفاده از پایه‌ها و ارقام مناسب، مدیریت تغذیه، آبیاری دقیق، کنترل هوشمند عوامل خسارت‌زا و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین، می‌تواند زمینه افزایش تولید و درآمد بدون نیاز به توسعه سطح زیرکشت را فراهم کند. این موضوع برای استانی مانند البرز که با محدودیت منابع و رقابت شدید بر سر کاربری زمین مواجه است، اهمیت دوچندان دارد.
در چنین شرایطی، مسئله آب باید در مرکز برنامه‌ریزی باغبانی استان قرار گیرد. توسعه باغبانی آینده البرز نمی‌تواند بر مبنای افزایش مصرف آب استوار باشد؛ بلکه باید بر پایه افزایش بهره‌وری آب، انتخاب گونه و رقم متناسب با شرایط اقلیمی، توسعه سامانه‌های آبیاری کارآمد، مدیریت رطوبت خاک، استفاده از فناوری‌های سنجش و پایش و اصلاح الگوی کشت انجام شود. مطالعات جدید درباره ظرفیت اراضی استان نیز نشان داده‌اند که محدودیت‌های اکولوژیک و منابع آب، ضرورت توجه به برنامه‌ریزی مکانی و ارزیابی دقیق قابلیت اراضی را برجسته می‌کند. بنابراین، هر تصمیم درباره توسعه باغ‌ها باید بر مبنای «تناسب محصول، زمین و آب» اتخاذ شود و توسعه باغات در اراضی نامناسب یا دارای محدودیت شدید منابع، جای خود را به توسعه علمی و مکان‌محور بدهد.
از سوی دیگر، باغبانی البرز تنها به تولید میوه محدود نیست. گل و گیاهان زینتی و کشت‌های گلخانه‌ای نیز از ظرفیت‌های مهم استان به شمار می‌روند. وجود بازار مصرف گسترده در تهران و سایر شهرهای بزرگ، نزدیکی به مراکز توزیع و برخورداری از دانش فنی و نیروی انسانی، زمینه مناسبی برای توسعه این بخش ایجاد کرده است. با این حال، مطالعات انجام‌شده درباره صنعت گل و گیاهان زینتی در البرز نشان می‌دهد که این حوزه با چالش‌هایی در زمینه قیمت، سیاست‌گذاری و حمایت، زیرساخت و فناوری، کیفیت تولید، تأمین مالی، بازاریابی، صادرات و دسترسی به دانش و آموزش مواجه است. رفع این موانع نیازمند نگاه زنجیره‌ای است؛ یعنی تولیدکننده نباید صرفاً به عنوان حلقه نخست زنجیره دیده شود، بلکه تولید، فرآوری، بسته‌بندی، حمل‌ونقل، بازاررسانی، تجارت داخلی و صادرات باید به صورت یک نظام یکپارچه مورد توجه قرار گیرد.
لینک خبر در خبرگزاری شهروند